Jeneverbes – Juniperus communis introductie

Jeneverbes, Juniperus communis is een opvallende verschijning in het landschap. Deze conifeer of naaldboom is meteen te herkennen aan de grijsgroene kleur, aan de korte maar zeer stekelige naalden, en aan zijn vorm: van zuilvormig tot breed uitwaaierend. De jeneverbes kan solitair staan maar met meerderen tegelijk in een struweel.

Wereldwijd komen er op het Noordelijk Halfrond 54 Juniperus soorten voor. In Nederland alleen de Juniperus communis. Jeneverbes kun je vooral vinden op heidevelden/zandgronden in Drenthe, Overijssel, Achterhoek, Veluwe, Utrechtse Heuvelrug, Noord Brabant en Limburg. In de duinen van Texel, Vlieland en noordelijk Noord-Holland komt de jeneverbes sporadisch voor.

Jeneverbes is tweehuizig

De struik/boom is tweehuizig dat wil zeggen dat er mannelijke en vrouwelijke exemplaren zijn. De bloeitijd is april – mei, de bestuiving vindt via de wind plaats. Na de bevruchting ontstaat er een schijnbes die het eerste jaar groen is en het volgende jaar donkerblauw wordt. De schijnbes bevat maximaal 3 zaden, maar in Nederland vaak veel minder.

De jeneverbes is een pionierssoort, het is een sterk lichtminnende soort al kunnen ze het nog jaren volhouden in een schaduwrijke omgeving. Ze zijn vooral gevestigd op droge, voedselarme en minerale zandgronden, maar ze kunnen ook groeien op kalkhoudende bodem. Daarnaast moet de waterstand van de bodem niet te hoog staan of te veel fluctueren. Struiken die gevestigd zijn op rijkere bodems, worden over het algemeen minder oud dan struiken die gevestigd zijn op armere bodems.

Voortbestaan bedreigd

Het voortbestaan van de jeneverbes wordt bedreigd doordat er sprake is van weinig verjonging, veel locaties van de Nederlandse jeneverbespopulaties lijken te vergrijzen al gaat dat op een aantal locaties wel goed. Voor de langere termijn is dit een bedreiging in het voortbestaan van de jeneverbes. Het reproductie vermogen van de jeneverbessen neemt af naarmate de struiken ouder worden. Ook de levensvatbaarheid van zaden neemt met toenemende leeftijd af. Daarnaast raken jeneverbeslocaties toenemend versnipperd en geïsoleerd waardoor inteelt kan voorkomen. Ook klimaatverandering en verzuring van de grond hebben een negatieve impact.

Cultuurhistorisch waarde

De jeneverbes heeft een belangrijke cultuurhistorische waarde in Nederland. Zo kent men in de volksmond vele namen voor de jeneverbes, zoals schildwacht, orakelbes, wachelbeer en krammetboom. De struik heeft een mythische, medicinale en culinaire betekenis in de Nederlandse cultuur. Zeker als het wat nevelig is doemen de gestalten van Jeneverbes, voor mensen met veel fantasie, op als angstaanjagende demonen of Witte Wieven.

Zo geloofde men vroeger dat de jeneverbes de zielen van voorouders waarborgde en boze geesten op afstand hield. Er werd daarom vaak een jeneverbestakje onder de eerste bouwsteen van een huis gelegd zodat de voorouders het huis konden beschermen. Ook werd gedacht dat de etherische olie van de jeneverbes medicinale werkingen heeft en werd bijvoorbeeld gebruikt bij de behandeling van gewrichtsreumatiek. Daarnaast wordt de jeneverbes gebruikt bij het aromatiseren van jenever en voor in de stamppot. De jeneverbes kent dus zowel een lange ecologische historie als cultuurhistorie in Nederland wat dit een bijzondere soort maakt in het Nederlandse landschap, die aandacht en hulp zeker waard is.

Bronvermelding: Flora van Nederland