Folklore en andere verhalen

Jeneverbessen zijn na de laatste ijstijd, circa 12000 jaar geleden, als een van de eerste struiken/bomen ons land weer binnengetrokken. In een vrijwel kaal gebied met uitgestrekte stuifzanden kon de Jeneverbes prima aarden en gedijen. De vestiging werd mogelijk gemaakt doordat trekvogels zaden meebrachten. Wellicht heeft de mens ook nog een rol gespeeld in de verspreiding. Archeologische opgravingen laten zien dat er in Europa een levendige handel in bessen bestond. Daarnaast zijn er ook voorwerpen gevonden gemaakt van jeneverbeshout.

Witte wieven

De Jeneverbes, soms boom, soms struik, heeft vaak grillige vormen. De kroon is zo dicht dat er bijna geen licht door valt. Daardoor ziet men hem op enige afstand als donkere silhouetten. Mensen hebben daarin vaak bovenmenselijke gedaantes gezien, spoken of witte wieven, vooral bij mistig weer of in de schemering op de heide. Jeneverbes is één van de drie inheemse naaldhoutsoorten in Nederland.

Bij de Kelten werd de jeneverbes aan Balder, god van onschuld en licht, bij de Grieken aan Hermes, de boodschapper van de goden, gewijd. Dit heeft te maken met het altijd groene uiterlijk van de boom, de aangename geur van hout, blad en vruchten. De Germanen gebruikten het hout bij de verbranding van doden en bij offerrituelen. Wij weten dit omdat er op een Germaans urnenveld achter Vlodrop (Zuid-Limburg) houtskool van jeneverbes is aangetroffen.

Volgens mensen van vroegere tijden woonde er een goede geest in de jeneverboom. Daarom mocht deze niet gekapt worden.

In de Middeleeuwen verbrandde men de naalden en takken om het kwaad weg te houden.

Bescherming

Vroeger dacht men dat de bessen of het verbranden van de takken de pest zouden voorkomen, beten van wilde dieren zouden er door genezen en het zou een werkzaam tegengif vormen. Ook zou het ophangen van takken blikseminslag voorkomen.

In veel streken wordt het Mariabeeld omkranst met jenevertwijgen. Volgens een oude legende heeft Maria, op de vlucht voor de soldaten van Herodes, tussen de takken ven een jeneverboom geschuild.

Mistiek

Een drankje uit jeneverbessen beschermt tegen kwade invloeden en maakt onzichtbaar. Je kon ook in een jeneverstruik veranderen die zo prikte, dat iedereen er van af bleef. Alle vermoeidheid verdwijnt als men zich onder een jeneverstruik ter ruste legt.

Wanneer men op het Duitse eiland Rügen een huis bouwde, stopte men een jenevertak in het fundament om zo de duivel op afstand te houden. In oude Duitse vakwerkhuizen vindt men nog steeds jenevernaalden onder de vloer, bedoeld als bescherming tegen muizen.

Bessen werden in zuurkool en wildgebraad en andere gerechten gebruikt en als basis voor bier, jenever en gin.

De mythische, medicinale en culinaire betekenis van de Jeneverbes loopt als een rode draad door de eeuwen heen.